CWIETAJEWA Marina Iwanowna, ur. 26 IX (8 X) 1892 Moskwa, zm. 31 VIII 1941 Jełabuga. Córka profesora filologii, założyciela Muzeum Sztuk Pięknych w Moskwie i pianistki Marii Mein, pochodzącej ze zniszczonej niemiec-ko-polskiej rodziny. Kształciła się w gimnazjach Moskwy, na pensjach we Włoszech, Szwajcarii, Niemczech i Francji. Pierwsze tomiki jej wierszy Wieczernij albom (1910, Album wieczorny) i Wołszebnyj fonar' (1912, Latarnia czarnoksięska) zwróciły uwagę krytyki. W 1912 wyszła za mąż za Siergieja Efrona, podówczas jeszcze gimnazjalistę, urodziła córkę Ariadnę. Poetycką dojrzałość osiągnęła w wierszach z 1916, opublikowanych w kolejnych, ostatnich w kraju wydaniach zbiorku Wiorsty (1921, 1922, Wiorsty), gdzie znalazły się dwa główne motywy jej ówczesnej twórczości: miłość i Rosja. Nie związana z żadnymi ugrupowaniami, indywidualistka w życiu i w sztuce, stała się z czasem awangardową poetką, nowatorką w dziedzinie wersyfikacji i składni poetyckiej. W cyklu wierszy z 1917-20 Lebiedinyj stan (Obóz łabędzi), tylko częściowo opublikowanym za życi. wyraziła negatywny stosunek do bratobójczej wojny domowej, idealizowała białą armię, w której szeregach walczył wówczas jej mąż. Przyjaźń z aktorami ze studia J. Wachtangowa i fascynacja teatrem zaowocowały w 1919 szeregiem romantycznych dramatów poetyckich, które, podobnie jak wiersze i prozę autobiograficzną tych lat poetka opublikuje dopiero za granicą. W Moskwie żyła w trudn; warunkach, nie wiedząc nic o losie męża. W 1920 zmarła jej córeczka, trzyletnia
Irina. W 1922 wraz ze starszą córką Ariadną C. wyemigrowała do Pragi, dokąd wcześniej przedostał się i tam kontynuował studia S. Efron. W Berlinie wydała wiersze z lat 1916-22: Car-Diewica (1922, Car-Dziewoja), Razłuka (1922, Rozłąka), Riemieslo (1923, Rzemiosło), Psichieja (1923, Psyche). Wielkim osiągnięciem praskiego, bardzo płodnego twórczo okresu były poematy Poema góry (1924, Poemat góry) i Poema końca (1924, Poemat końca), mówiące o miłości i rozstaniu. Temat ten dominuje również w liryce tych lat oraz w tragediach Ariadna (1924, Ariadna) i Fedra (1927, Fedra). W 1925 C. urodziła syna Gieorgija. W tym samym roku przeniosła się z rodziną do Paryża. Lirykę lat 1922-25 zawarła w ostatnim wydanym za życia tomiku Pośle Rossii (1928, Po Rosji). Późniejsze teksty publikowała wyłącznie w praskich i paryskich periodykach emigracyjnych. Znaczącym faktem literackim jest jej korespondencja z B. Pasternakiem i R.M. Rilkem z 1922-26. W licznych esejach oraz prozie wspomnieniowej i autobiograficznej z 1932-37 C. zawarła swój program i koncepcję losu poety. Skąpa liryka paryskiego okresu przeniknięta jest tęsknotą za ojczyzną. Oburzenie i przerażenie napaścią hitlerowskich Niemiec na Czechosłowację znalazły wyraz w cyklu Wiersze do Czech (Stichi k Czechii, 1938-39). 18 VI 1939 C. z synem wróciła do ZSRR, dokąd w marcu 1937 pojechała córka Ariadna, a w październiku 1937 - mąż. W Paryżu C. publikowała zbyt mało, aby móc się utrzymać z honorariów, korzystała z filantropijnej pomocy, w miarę upływu lat coraz bardziej osamotniona w środowisku emigracyjnym i udręczona rosnącym ubóstwem. Stałego zajęcia nie mieli również jej maż i córka. S. Efron działał aktywnie wśród emigrantów jako przewodniczący Towarzystwa na Rzecz Powrotu do ZSRR, organizacji, która w drugiej pół. lat 30., w obliczu faszystowskiego zagrożenia w Europie zyskała pewną popularność u ludzi nie mających rozeznania w ówczesnej sytuacji wewnętrznej Związku Radzieckiego. W dobrej wierze, pełna nadziei na odmianę losu wróciła do ZSRR córka C, natomiast S. Efron musiał mieć świadomość, że jego organizacja była terenem penetracji tajnych służb NKWD, ponieważ brał udział w śledzeniu dyplomaty radzieckiego, który odmówił powrotu do ZSRR i został zastrzelony w Szwajcarii. Odkrycie przez policję francuską okoliczności tego zabójstwa politycznego zmusiło S. Efrona do pospiesznego opuszczenia Francji. C. nie miała pojęcia o tej stronie działalności męża, ale bojkot środowiska i brak jakichkolwiek perspektyw, a także nalegania syna skłoniły ją do wyjazdu. W Moskwie na krótko połączyła się z rodziną, ale już 27 sierpnia aresztowano jej córkę, a 10 października 1939 - S. Efrona (prawdopodobnie rozstrzelanego w 1941). Mimo tych dramatycznych okoliczności C. zdołała nawiązać pewne kontakty w zdziesiątkowanym aresztowaniami i zastraszonym środowisku literackim, intensywnie pracowała też nad przekładami (jedynym źródłem zarobku), nie udało jej się natomiast wydać wyboru wierszy. Ostatecznie .ałamała się po wybuchu wojny z Niemcami: w panicznym strachu o życie szesnastoletniego syna zdecydowała się na pospieszną ewakuację z Moskwy, a znalazłszy !ę na dalekich tyłach, w Jełabudze n. Karną, bez szans zarobkowania, popełniła
mobójstwo. Syn C. poległ na froncie w 1944, córka, po kilkunastu latach spędzonych w obozie i na zesłaniu (zrehabilitowana 1955, zm. 1975) poświęciła się całko-
cie pracy nad uporządkowaniem i wydaniem spuścizny literackiej matki. Z uwagi na siłę głosu, oryginalność i skalę talentu C. należy, obok W. Maj akowskiego, Mandelsztama, B. Pasternaka i A. Achmatowej, do najwybitniejszych poetów ^°syjskich XX w. Z temperamentu i upodobań była twórcą o romantycznym ow do największych wartości zaliczającym wolność, wierność ideałom,
uczuć. Niezmiennie obecna w jej światopoglądzie poetyckim była myśl ie życia ludzkiego i nieuchronności przeznaczenia, stąd mnogość moty-śmierci i miłości nie spełnionej. W liryce miłosnej oraz w Poemacie góry
i Poemacie końca C. wykreowała obraz kobiety żywiołowej, emocjonalnie zachłannej, ale zarazem bezgranicznie szczodrej, walczącej o wzniosłe uczucie, nienawidzącej przyziemności i mieszczańskich zalet (raczej typ Psyche niż Ewy), skłonnej do adoracji oraz idealizowania mężczyzny, ale od niego silniejszej, co w rezultacie zawsze prowadziło do rozczarowań. Inny motyw jej poezji to ostentacyjna pogarda dla bogactwa, nienawiść do burżuazji, współczucie dla gnębionych i ubogich, jak np. Pochwała bogatych (Chwała bogatym; 1922), Szczurołap (Krysołow, 1925) Poemat schodów (Poema lestnicy, 1926). Źle orientująca się w polityce, zawsze' zbuntowana i wyobcowana, nie zadomowiona w XX wieku, w istocie bezradna w swym idealizmie, C. kategorycznie i odważnie potępiała każdy rodzaj przemocy i niesprawiedliwości. Postawa ta jest organicznie wpisana w ideał artysty, jaki rysuje się w jej wierszach oraz eseistyce. Zawiera on również takie cechy, jak bezkompro-misowość, wierność swemu artystycznemu sumieniu, bezlitosna wręcz szczerość, uznanie dla wielkości i talentu innych poetów. Temu ostatniemu dała wyraz w esejach o A. Puszkinie, o poezji W. Majakowskiego i B. Pasternaka, we wspomnieniach o M. Wołoszynie i A. Błoku, w wierszach poświęconych A. Blokowi, A. Achmatowej, R.M. Rilkemu. Proza autobiograficzna C. ma charakter mitotwór-czy. Sięgając do wspomnień z dzieciństwa i młodości, poetka nie zawsze jest wierna szczegółom, ale utrwala atmosferę przedrewolucyjnej Moskwy, klimat na zawsze utraconego domu, środowiska artystycznego, kreśli portrety rodziców, wspomina ludzi i dzieła, którym zawdzięcza rozwój własnego talentu. Cała proza C., w tym również epistolarna, ma charakter poetycki i nosi znamiona jej indywidualnego, łatwo rozpoznawalnego stylu. Decydują o tym emocjonalność tonacji i leksyki, bogactwo struktur składniowych, celność metafor, oryginalne słowotwórstwo i interpunkcja mająca wartość nutowego zapisu. Dotyczy to również poezji C., w której wszystkie chwyty służą wydobyciu muzycznych walorów języka, podkreśleniu wielogłosowości, dynamiki, naporu żywiołowych, wymykających się spod kontroli uczuć. Nowatorstwo C. polega na odejściu od pieśniowej formy wiersza, wprowadzeniu doń intonagi potocznych i głęboko emocjonalnych, na maksymalnym zdynamizowaniu frazy i śmiałym eksperymentowaniu w warstwie brzmieniowej tekstu. Ogromna władza poetki nad słowem znalazła odbicie również w swobodnym gospodarowaniu zasobami leksykalnymi i chwytami rosyjskiej twórczości ludowej. Wszechstronnie wykształcona, europejsko zorientowana, przez wychowanie raczej odcięta od ludowych źródeł, C. często i chętnie sięgała do motywów rodzimego folkloru, do intonacji zaklęć, lamentu, zawodzeń, do lapidarności i humoru potocznych ludowych dialogów, do cygańskiego zaśpiewu. Nie służyły one bynajmniej stylizacji, były przejawem organicznego, nigdy nie utraconego związku z żywiołem ojczystego języka, a niekiedy, jak np. w poematach, jednym ze sposobów manifestowania romantycznej postawy wobec życia. Rosyjskiemu czytelnikowi przypomniano nazwisko C. dopiero w 1956, a pierwszy niewielki tomik jej poezji wyszedł w 1961. W Polsce przekłady wierszy C. pióra K.A. Jaworskiego, J. Czechowicza drukowano w 1935-38 na łamach "Kameny". Od 1968 zaczęto wydawać polskie przekłady C., m.in. M. Jastruna, S. Pollaka, W. Słobodnika, J. Salamon. J.Sz.-R-
C
